A formación da identidade é un proceso continuo e complexo. Grazas ás achegas da neurociencia, a psicoloxía e a microbioloxía, sabemos que somos máis que simplemente ADN encarnado; aprendemos en cada intre, de xeito consciente ou non, e cambiamos –até a nivel celular– a base dos estímulos cos que nos atopamos polos nosos camiños vitais.
Un xeito importante de entendérmonos e transmitir a nosa identidade a outras persoas é a través das historias que contamos sobre o noso pasado. Nelas, só ás veces adrede, significámonos e sinalamos todo aquilo que nos resulta clave para comprender dalgunha maneira como somos, de onde vimos e cales son os nosos valores. Cando as nosas historias coinciden coas da xente que nos escoita, formamos comunidade.
Na nova coprodución do Centro Dramático Galego e Contraproducións, Memorias, dun neno labrego, unha adaptación da novela de Xosé Neira Vilas realizada e dirixida por Cándido Pazó, esta elaboración de identidade do rural galego cristalízase ao redor dunha característica rexedora: a violencia.
Enmarcada por unha conversa unidireccional que ten Balbino –o neno labrego en cuestión, xa maior e interpretado con axilidade por Xúlio Abonjo– co seu pai recentemente enterrado, a peza expón viñetas da mocidade do protagonista, explorando como estes acontecementos influíron no seu desenvolvemento persoal.
A estrutura narrativa baila entre monólogo e traballo de coro, con momentos nos que non está de todo claro cal queren ser –ás veces parecen sobrar corpos actorais no escenario, ás veces hai máis palabra que acción–, quizais vestixios da propia memoria de Balbino. Malia isto, o contido do que conta e revive chega en vagas de emocións lembradas. Pouco a pouco, o público vaise facendo unha idea da vida campesiña que viviu Balbino, podendo observar axiña a corrente agresiva e oprimente subxacente de todas elas.
Destacan sobre todo o medo e a desgraza. Presenciamos estas emocións que experimentan Balbino e os seus seres queridos de xeito case constante. A mocidade ten un medo visceral de que en calquera momento unha persoa adulta (ou mesmo os elementos) lles podería inflixir castigos físicos e dolorosos, moitas veces sen provocación ningunha. Na xente adulta, este peso emocional maniféstase no sufrimento das procuras dun fillo perdido, nos anos de gardar loito por un familiar (porque é o que se fai, non vaia ser…) e no bucle de pobreza que a atrapa, no que mandan os señores propietarios das terras nas que traballan os paradoxalmente chamados caseiros.
É unha desgraza xeneralizada que semella innata, na que nin os momentos máis doces poden durar –os amigos marchan, os primeiros amores non chegan a florecer, os tesouros atopados desaparecen–.
Todo isto transmítenos que na aula, na casa, no campo, entre amigos, coa familia non hai lugar totalmente seguro (agás, como representado nunhas das escenas máis liviás e cómicas da peza, na morte e nos soños). A precariedade é a normalidade, tan omnipresente como a propia terra do enterro do pai de Balbino que queda no escenario durante as case dúas horas de espectáculo.
Acompañando o elenco está a escenografía sinxela pero eficaz de Pablo Giráldez: uns cubos metálicos, uns paus e unha parede que curva para xuntarse co chan. Esta última serve de fondo, orientando o público en canto á localización física e estado emocional de Balbino; destacan o estampado floral do namoramento do mozo e o monte sereno de cores sorbete. O vestiario de Martina Cambeiro, por contraste, engade un toque de realismo visual ás memorias.
Esta produción presenta, con todo, unha celebración dunha visión particular da cultura galega no escenario –dende as procesións relixiosas até as troulas do Entroido–. Quizais sexa esta celebración a que fai que a violencia sufrida e manobrada polos campesiños se tinxa dunha nostalxia peculiar. Mais, nostalxia de que? Da pobreza? Da vida rural? Dun tempo “máis sinxelo”? Da violencia mesma? Os últimos segundos do espectáculo pódennos dar unha pista.
Despois da escena climática e conmovedora con música e luces palpitantes que lembra á do martirio a lategazos de Cristo en calquera representación teatral ou de cinema, e a da resolución da acción, aparecen unhas palabras proxectadas na parede central. Entre elas, unha dedicatoria: “A todos os que tiran pedras”.
Velaí a clave: Memorias dun neno labrego semella non simplemente pretender contar unha historia que loa a violencia física como resposta lexítima ao seu equivalente psicolóxico e de clase –malia as súas represalias aínda máis agresivas–; semella querer reafirmar unha certa identidade galega a través da exposición e o procesamento de traumas aparentemente colectivos.
Aparentemente, digo, porque o día que a vin, nos saúdos finais, notei que unha gran parte do público aplaudía de pé, implicitamente formando parte da comunidade xerada polo espectáculo.
Por suposto, ao ler calquera escrito crítico e as análises contidas nel, cómpre ter en conta quen está detrás das palabras. Neste caso: Eu son Tyler. Un artista guiri. Coma quen di, un ninguén.
- Memorias dun neno labrego - 23/02/2026
- A burra, a mesa e o pau - 20/04/2025
- Medea-Mamá-Monstro - 30/03/2025
