No mes de agosto que remata, comecei os ensaios e a investigación práctica dun espectáculo, no que asumo a dramaturxia e a dirección de escena. En realidade, o proceso de creación comezou moito antes coa ideación e imaxinación (sen imaxes non hai teatro) do proxecto.
Normalmente, en nome da discreción, cando alguén inicia un proxecto escénico acostuma a non comentalo nin dicirllo a ninguén, excepto ás persoas directamente implicadas no equipo artístico, das que vai a depender. Sempre me chamou moito a atención esa discreción e, en certo modo, ese secretismo. Noutros ámbitos, na arquitectura, a medicina, nos traballos de investigación académica, de grao ou posgrao, etc. adoita non haber esa discreción e ese silencio porque, ben pensado, até resultarían contraproducentes. Iso iría na contra dalgo moi importante: a transmisión de coñecemento e as posibles colaboracións que poden xurdir para enriquecer e darlle maior complexidade e perspectiva aos procesos de investigación.
Penso que calquera proxecto de artes escénicas non debería limitarse aos ensaios imprescindibles para “montar” ou “escenificar” unha obra e producir un espectáculo. Dentro das condicións máis básicas do concepto “arte” está a da investigación e exploración de solucións innovadoras nalgún aspecto, alén dos obvios. A procura da creación de algo singular que achegue novos valores á sociedade á que se dirixe e ao “publico” que vai facer partícipe do xogo.
Entón, que pasa? Porque tanta discreción e tanto segredo? Aplicando a lóxica simple, só se me ocorre pensar no medo. Si, no medo.
Medo a que, despois de andar dicíndoo por aí, logo o proxecto, por calquera inconveniente, non acabe saíndo. Pero iso é lei de vida, nada está asegurado, nin sequera as naves para o turismo espacial do multimillonario de cuxo nome non quero acordarme. Se imos a iso, entón até deberiamos privarnos de dicir que mañá imos facer tal cousa, por medo a que logo non poidamos facela polo que sexa.
Medo a que a xente se faga unhas expectativas e que, despois, o traballo non estea á altura delas, ou teña que confrontarse cunhas expectativas previas. Pero iso é inevitable, antes ou despois. Cando anunciemos o espectáculo e a xente vexa o título, o elenco, algunha imaxe, e lea algunha información ou sinopse, tamén se lle van a activar algunhas expectativas. E, incluso, sen ningunha información previa, vai ser imposible que acudamos ao teatro sen os nosos prexuízos e expectativas. Se cadra, alguén moi “Zen”, capaz de neutralizar os seus pensamentos e xuízos, como na meditación que facemos en ioga, podería conseguir un estado de ecuanimidade. Pero paréceme bastante difícil.
Medo a que alguén roube o proxecto ou a que, con esas mesmas ideas, presente un mellor e nos colla a dianteira. Aquí estariamos no campo da competitividade e da espionaxe industrial. Pero se acreditamos no noso proxecto, se lle poñemos toda a nosa enerxía e ilusión e confiamos en nós mesmas e na especie humana, paréceme difícil que iso poida pasar. Primeiro porque calquera proxecto artístico que non sexa un corta e pega, un pastiche ou un mero exercicio de estilo, vai configurarse a partir non só dunha combinación de documentación, ideas e imaxes moi variadas, senón porque, ademais, vai estar alimentado e afectado polas circunstancias biográficas, polo ecosistema cultural, a nosa formación, as singularísimas intuicións persoais, as interaccións múltiples etc. Así que ninguén podería facer o mesmo nin sequera algo parecido, sobre todo canto máis, o proxecto, se finque na investigación, na intuición e na honestidade (non adoptar poses nin moldes externos, por cuestións de modas ou de exhibicionismos estéticos). Por outra banda, no que atinxe a este medo, resulta contraproducente que non confiemos na especie humana, aínda que haxa algúns elementos que o desmintan, como os incendiarios, o xenocida israelí ou a plutocracia ditatorial instalada na suposta primeira potencia mundial. Se facemos teatro, danza, circo, ópera… é porque, dalgún xeito, confiamos no ser humano, na súa sensibilidade e na súa capacidade de empatía. Doutra maneira, ¿para que imos xerar obras artísticas destinadas á cooperación, en vivo e en directo, doutras persoas, ás que chamamos o público e que, queirámolo ou non, veñen a ser unha representación da sociedade? Así pois, temos que confiar en nós, como parte que somos da sociedade, e tamén nos demais, malia as decepcións e incluso malia o horror do que pode ser capaz o home (e seguramente, tamén, algunhas mulleres).
“Calquera cousa que diga pode ser utilizada na súa contra”. En boca pechada non entran moscas. Velaquí dúas citas fantásticas que, ás veces, poden cobrar realidade. Aínda me vou atrever a cometer a indiscreción de citarme: na miña obra Textículos dramáticos e posdramáticos (Laiovento, 2013), vai unha peza breve titulada Teoría e práctica da discreción. Nos seus sete chanzos, case como os sete pecados capitais do Divino Sainete de Curros Enríquez, invócanse, moi sinteticamente, diferentes tipos de discreción/indiscreción. Bótolles un ollo e vexo que o último, o sétimo, remata así:
“Uso da información allea como arma.
Manipulación, descontextualización, esaxeración.
O que sei de ti vouno empregar contra ti.
Zuna (do miserable).”
Porén, volvemos ao mesmo: “A forza do noso amor non pode ser inútil”, tal cal escribía Novoneyra e, por outra banda, “É duda debida dubidar da vida / de amor, non”, versos de Libra de Gonzalo Navaza, citados ambos de memoria e, seguramente, de maneira inexacta, pero suficiente para o caso que nos ocupa. A desconfianza aniquila o amor e sen amor resulta imposible, desde o meu punto de vista, levar a cabo un proxecto artístico. Un amor que abraza non só o obxecto artístico e a equipa de cómplices que o vai realizar, senón tamén, necesariamente, o público, as persoas que integran a sociedade á que nos diriximos e que, posiblemente, van participar e co-crear ou re-crear esa obra artística viva.
Así pois, fai falta moita confianza, moito amor e, por suposto, moito empeño, moito traballo, moita paciencia, moito desfrute…
E fai falta, sobre todo, decatarse de que todo suma, coidando non dispersarse nin perderse polo camiño. Por tanto, non hai que calar nin gardar o segredo. Falalo, dicilo, pode abrir portas, pode achegar ideas, axudas, complicidades diversas que enriquezan o proceso de creación artística. Cada segredo réstanos liberdade porque fai falta pechalo cunha chave e, como escribía T. S. Eliot, penso que en Terra erma, quen garda a chave confirma a súa prisión. Ao final, a poesía, sempre ten, se non a resposta, unha luz que nos ilumina o camiño.
Por último, só volver a sinalar o obvio: ¿como podemos facer unha creación feliz, aberta, inclusiva, desde o medo?
Premio Álvaro Cunqueiro da Xunta de Galicia en 2001. Premio María Casares á Mellor Adaptación teatral en 2016. Premio de Honra do Festival de Teatro Galego, FETEGA, do Carballiño (Ourense) en 2020. Premio Internacional de Xornalismo Carlos Porto 2024, de prensa especializada, do Festival de Almada, organizado pola Câmara Municipal de Almada, do que tamén recibira unha Mención Honrosa en 2020.
- 2025 pecha o pano - 31/12/2025
- 20 anos do festival Catropezas de Teatro Ensalle - 14/12/2025
- O xoguete da danza contemporánea - 07/12/2025
