O título inicial deste artigo está inspirado no de Alexandra Lucas Coelho, autora do moi recomendable libro Gaza Está Em Toda A Parte (editorial Caminho, 2025) que reúne reportaxes, crónicas, textos e fotografías das súas visitas durante anos a Gaza, antes de que se pechase a entrada a xornalistas. Gústame repetir (e ensanchar) esta afirmación: “Palestina está en todas partes, en todo tempo”, co desexo de facela mantra e de darlle realidade, nestes momentos en que a atención internacional está tristemente a decaer, mentres o xenocidio continúa, as mortes seguen sumándose e as vidas seguen desoladas.
Palestina está en todas partes, en todo tempo. E na escena, con todas as súas dificultades, pero está, tamén en primeira persoa. Nos últimos anos procurei estar atenta a traballos artísticos que falasen desde ou sobre este territorio. En España, o programa Barcelona Calling Palestina celebrado en abril de 2025 organizado polo Teatro Nacional de Catalunya, foi unha xanela para chegar a artistas escénicas palestinas. No campo da literatura ou da música podemos se cadra achegarnos máis facilmente a obras. Tamén no do cinema e o audiovisual (en Galiza, AMALxPalestina foi se cadra o proxecto cultural máis comprometido artisticamente coa difusión do cinema palestino ou sobre Palestina). Pero no caso da escena, que require de presencialidade, a posibilidade de ver creacións de artistas palestinas é un desafío. E porén, precisamos que Palestina estea na escena. Se ben é certo que a causa ou a “cuestión palestina” é nomeada en moitos contextos escénicos estatais e europeos, iso rara vez se traduce en presenza física. Hai múltiples campañas de solidariedade en marcha (a iniciativa @danzaporgaza é un exemplo), e que así siga sendo! Pero resulta máis complexo chegar á relación do corpo a corpo, que tanto significa. En novembro de 2025, Dansens Hus de Oslo organizou o programa Praxis Festivalen, con artistas palestinas, baixo a pregunta: “What does it mean to create dance under occupation, apartheid, and genocide?” (Que significa crear danza baixo a ocupación, o apartheid e o xenocidio?). Levoume a preguntarme, máis especificamente, que significa crear dende un corpo asediado, ou forzosamente desprazado? Que cousas conta? Que pode provocar nas outras? Por recomendacións amigas (grazas, Helena) cheguei ao traballo de Farah Saleh.
Balfour Reparations. Exercicios de imaxinación política fronte ao colapso
O pasado 6 de decembro de 2025 o museo TEA Tenerife Espazo das Artes acolleu Balfour Reparations (2025–2045), unha conferencia performativa da bailarina, coreógrafa e investigadora palestina Farah Saleh, acompañada polo artista Lucas Chih-Peng, responsable das pezas visuais e do ambiente sonoro e do son en directo da obra. A presentación formou parte de Por Asalto, o programa público de artes vivas do TEA, do que fun co-curadora na anualidade 2025 xunto con Javier Arozena, Mari Paula e Masu Fajardo (dos inicios de esta experiencia compartida, por certo, charlamos entre as catro neste episodio do podcast Onda Corta).
Acompañei esta peza como programadora, vivina como espectadora e moderei o coloquio posterior á función. E isto non é un detalle menor, porque Balfour Reparations non é un traballo que se poida observar con distancia. É unha proposta que nos fai entrar dentro dun dispositivo apelando directamente á nosa responsabilidade política como suxeitos históricos. Balfour Reparations confronta o legado colonial do Reino Unido cara a Palestina e, máis concretamente, revisa a figura histórica de Arthur James Balfour —primeiro ministro, secretario de Asuntos Exteriores, académico e intelectual británico—, quen fora o responsable dunha declaración (a Declaración Balfour) que sentou as bases para a fundación do Estado de Israel negando ao mesmo tempo a soberanía e os dereitos políticos do pobo palestino. A peza sitúanos nun futuro próximo, no ano 2045, convidando o público a formar parte dun imaxinario Comité Internacional de Reparacións encargado de revisar unha carta (ficticia) de desculpa emitida polo goberno británico en 2025. Ao entrar no espazo escénico, unha copia desta carta é entregada a cada espectadora e preséntase a situación, o motivo da nosa reunión: estamos convocadas, como membros do Comité, a revisar a carta de 2025 na que se contiñan unha serie de reparacións ao pobo palestino, para comentar tales reparacións e a imaxinar outras novas. A escena convértese así nun espazo de imaxinación política e de reparación simbólica compartida. Emprega a memoria histórica e a revisión do pasado non só para coñecelo —cousa necesaria—, senón sobre todo para imaxinar futuros dignos. A obra convócanos a activar a forza do desexo colectivo, poñéndoa a disposición de que outras vías políticas alternativas poidan conformar a vida das xeracións por vir. A través do artefacto que é a posta en escena e a súa visibilidade, evidenciamos con forza que aquilo que hoxe imaxinemos como sociedades será o legado que deixemos, ou cando menos o fío dende onde tirar.
Mais Balfour Reparations non é unha lección de historia nin unha reconstrución documental ao uso. A obra combina materiais de arquivo, texto, ficción fílmica, son e corpo para abrir un espazo de imaxinación política. Non se trata só de revisar o pasado —aínda que facelo sexa imprescindible—, senón de preguntarnos que formas podería adoptar unha xustiza que aínda non existe. E aquí prodúcese un dos desprazamentos máis potentes da peza: fronte a un presente saturado de imaxes de violencia, a obra decide non mostrar nin unha soa imaxe do xenocidio actual en Palestina.
Esa ausencia de imaxes actuais é unha decisión ética e estética radical. As imaxes do xenocidio xa están connosco: arrastrámolas no corpo, na mirada, no cansazo. Farah non as instrumentaliza nin lles dá materialidade dentro do tempo da performance. Ese tempo resérvase para outra cousa: para imaxinar alternativas. Para preguntarnos, sen cinismo e sen inxenuidade, como sería definir unha situación de xustiza. Porque falamos moito —e con razón— do recoñecemento dun Estado, do respecto aos dereitos humanos, do alto o fogo. Mais falamos pouco de reparacións. E falamos aínda menos da trama de relacións (entre sociedades, pobos e Estados) que habería que reconstruír para que a palabra xustiza deixe de ser un lema e se converta nunha práctica relacional.
A obra de Farah invita á participación do público, ponnos a pensar colectivamente nas reparacións futuras e pídelles ás persoas asistentes que tomen o micrófono. Faino dun xeito sorprendentemente amable, sen forzar nin incomodar en exceso, pero sen vacilación algunha. Farah dá por suposto —sen necesidade de nomealo— que somos tan cómplices do terrible como podemos selo das restitucións. O traballo non é inocente: deixa ver o cinismo e a violencia que operan nos mecanismos de poder sobre os que se constrúe a historia política. Nós como espectadoras participamos do convite de Farah con boa intención, si, pero tamén desde a nosa culpabilidade.
A peza apóiase en materiais de arquivo, textos, ficcións audiovisuais e tamén en obxectos cargados de forte simbolismo, como o tatreez, o bordado tradicional palestino, ou o traxe académico que Farah viste en escena. Este traxe —o mesmo que podería ter levado na súa cerimonia de doutoramento— funciona como símbolo da institución e do seu poder, e tamén como recordatorio do cinismo académico: Farah decidiu non asistir a esa cerimonia en protesta pola posición da súa universidade, incapaz de condenar claramente o xenocidio e de tomar medidas reais en defensa de Palestina. Está tamén o corpo de Farah, que ademais de falar decide moverse en resonancia coas palabras, nunha danza que combina o xestual, o somático e certos pasos da danza popular palestina.
Tras a función abrimos un coloquio co público, que tiven o papel de moderar. Para Farah, ese espazo de conversa é case tan importante como a propia presentación da obra. É un tempo no que a peza se estende, se comparte, se transforma a través das preguntas e das voces presentes. Algunhas persoas comentan entón que non foron quen de achegar ideas de reparacións durante a performance… pero queda claro que a pregunta xa sementou no seu pensamento: iso é o que importa.
Farah Saleh é unha creadora e académica cuxa traxectoria articula con precisión pensamento e corpo. Afincada en Escocia, formada tanto en mediación lingüística e cultural como en danza contemporánea, o seu percorrido transnacional non dilúe a cuestión palestina, senón que a complexiza desde o exilio, a diáspora e a institución. Traballou con compañías e artistas en Palestina e en distintos contextos europeos, impulsou proxectos colectivos como a Sareyyet Ramallah Summer Dance School e desenvolveu unha investigación académica que culminou nun doutoramento en práctica artística. Actualmente é profesora de Performance das Maiorías Globais na Universidade de Glasgow. Todo isto percíbese en escena: Balfour Reparations é unha obra rigorosa, xenerosa e profundamente encarnada. Un dos intereses que nos levou a convidala foi precisamente esa capacidade de elaborar discurso sen deixalo no plano abstracto, de poñelo no corpo. En varias das súas pezas, Farah aborda o corpo como arquivo: un arquivo atravesado pola historia, polo desprazamento, pola violencia colonial, mais tamén pola transmisión, a memoria e o desexo. En Balfour Reparations, o seu corpo fala e baila. “Danzo as palabras”, di ela. A xestualidade, o somático e certos pasos da danza popular palestina aparecen non como ilustración, senón como outra forma de pensamento.
O exercicio de imaxinar alternativas políticas estase estreitando perigosamente ante a brutalidade do xenocidio que está a acontecer en Palestina a mans do goberno sionista de Israel e coa complicidade (por acción ou omisión) de gran parte do mundo occidental. Xunto a el, outros crimes contra a humanidade —como o que se está perpetrando en Sudán—, as ameazas imperialistas estadounidenses –co asalto militar a Venezuela e a ameaza de ocupar Groenlandia–, a represión das protestas en Irán, a persistencia da invasión rusa de Ucraína ou os múltiples conflitos armados e desprazamentos forzados de poboacións enteiras. A todo isto súmase o ascenso da dereita e da ultradereita e o fenómeno do rearmamento global como supostas respostas “políticas”, o que resulta profundamente aterrador. Fronte a este escenario, a tan necesaria imaxinación política, a imaxinación de alternativas e de futuros, estréitase. A dureza do que sucede, xunto coa falsa distancia coa que o consumimos, lévanos á parálise, ao bloqueo, á desesperanza ou á descrenza.
Por todo isto considero que Balfour Reparations é un traballo revolucionario e moi valioso. Un traballo que presenta a dureza do que sucede sen renunciar á esperanza. Ao que lle desexo que contaxie os seus modos de facer. Porque será a resonancia de múltiples exercicios de imaxinación política —de maior ou menor escala— os que poidan axudarnos a cambiar de rumbo cara a un mundo máis habitable.
- Balfour Reparations - 03/02/2026
- Mortais e vulnerables - 23/11/2022
- Kirenia Danza desenvolve unha residencia artística en Suecia - 29/01/2021
