in

A guerra e o teatro

Susan Sontag en Saraxevo en 1993, retratada por Annie Leibovitz.
Susan Sontag en Saraxevo en 1993, retratada por Annie Leibovitz.

Sempre hai algunha comenencia e algunha dependencia, fundamentalmente de carácter económico, que impide aprender da historia. A historia repítese porque non acabamos de aprender. Incluso a historia tápase, entérrase e esquécese. Así é máis fácil obrar con total impunidade.

O teatro é unha arte efémera. Porén, en moitas ocasións activa a máquina do tempo e lévanos de viaxe para observar os lamentables escenarios que deron lugar a moitas guerras. Desde Os sete contra Tebas (467 a. C.) de Esquilo, a primeira peza teatral que desenvolve a súa acción nunha contenda bélica, até O Péndulo (Auditorio Municipal de Vigo, 04/03/2022) de , que exhuma a memoria de cinco asasinados polo réxime fascista en 1936, pasaron moitos séculos. A conciencia que espertan estas pezas, a sensibilidade que promoven, forma parte do antídoto contra o veleno.

Os réximes autoritarios e as guerras, independentemente da época, sempre atenazaron a cultura e a educación. Esta é a demostración máis evidente do enorme poder que ambas teñen para moldear a poboación. Habería que engadir tamén os medios de comunicación.

PUBLICIDADE

Dentro do ámbito cultural, o teatro, se callar, cando funciona, é unha das artes con maior eficacia, debido aos efectos e afectos derivados da acción en co-presenza.

Por iso algúns gobernos, nomeadamente os máis totalitarios, tentan controlar a educación, a cultura e os medios de comunicación. Ao dominio armado, a través do medo, a violencia e a morte, suman o dominio do pensamento e do coñecemento, apresando todas as vías que conduzan ao libre arbitrio. Manipular a educación, acoutar a liberdade de expresión, a través de lexislacións ou ameazas directas, é semellante a bombardear pontes.

Non obstante, alén do instinto depredador e do afán de poder, no ser humano tamén está o instinto de supervivencia, a capacidade de resistencia e de rebelión. Alén do odio ou da psicopatía de ditadores e caudillos, tamén está a empatía, a solidariedade e a forza dos sentimentos positivos, en moitas persoas de ben.

PUBLICIDADE

Quen ten a información ten o poder, é un refrán que, na miña opinión, tampouco é moi atinado. Ou si. Porque información non é coñecemento. Se a información nos dá poder, o coñecemento dános algo moito máis importante: liberdade.

A información, os datos e a descrición de feitos, coa perspectiva tendenciosa partidista de por medio, pode, certamente, condicionar o noso pensamento e incidir nas nosas decisións. Efectivamente, as noticias falsas, as fake news, son perigosas. Non obstante, o coñecemento é produto non só da información, senón tamén da dixestión da mesma para ficar cos nutrientes principais, peneirados pola análise, a reflexión, a comparación, a experiencia, a intuición, os afectos, os valores éticos e a tendencia á complexidade e non ao reducionismo.

Desde o meu punto de vista, as artes vivas, aquelas que se basean na co-presenza e na acción, só funcionan cando son capaces de mesturar pracer con coñecemento. Tal vez porque, como afirmaba Bertolt Brecht, non hai verdadeira pedagoxía sen pracer.

Se cadra tamén é por iso polo que case todos os ditadores, de outrora e de arestora, tentaron baleirar o teatro de coñecemento e reducilo a un mero entretemento vacuo ou ben poñelo ao servizo directo do seu ideario.

Os ditadores, e quen se rexe só polo afán de poder e a comenencia, acostuman adoecer de humor ou mesmo prohibilo ou reducilo ao chiste barato, á parvada, a mofarse de quen é diferente. Porén, sen humor non hai salvación. Ou dito doutro xeito, o humor é a salvación, porque supón unha emancipación, unha transgresión e un coñecemento.

A radical importancia do teatro como outra forma de axuda foi a que emprendeu a escritora e ensaísta, tamén dramaturga, Susan Sontag. Durante a guerra de Bosnia, con 60 anos, Sontag viaxou á asediada cidade de Saraxevo para ensaiar, durante cinco semanas, e estrear, o 17 de agosto de 1993, Á espera de Godot de , nun pequeno teatro bombardeado, á luz das candeas. Unha peza realizada por unha equipa local dirixida por Sontag, sobrepoñéndose a grandes dificultades, desde a falta de luz e auga até o risco dos bombardeos ou dos disparos dos francotiradores.

Segundo parece, a prensa adoitaba preguntarlle se montar unha obra de teatro en medio dunha guerra non era como tocar o violín mentres Roma arde. Ao que Sontag respondía: “Si, pero nós somos Roma.”

E Godot? Godot tamén somos nós ou o que de humano poida haber en nós. E seguimos á espera.

PUBLICIDADE
PUBLICIDADE
Afonso Becerra

Afonso Becerra

Director da erregueté | Revista Galega de Teatro. Pertence ao seu Consello de Redacción desde o 2006. Doutor en Artes Escénicas pola Universitat Autònoma de Barcelona. Titulado Superior en Dirección escénica e dramaturxia polo Institut del Teatre de Barcelona. Titulado en Interpretación polo ITAE de Asturies. Dramaturgo e director de escena. Exerce a docencia en dramaturxia e escrita dramática na ESAD de Galiza desde o ano 2005. É colaborador, entre outras publicacións, de revistas de cultura e artes performativas como 'ARTEZBLAI', 'Primer Acto', 'Danza en escena', 'Tempos Novos'. Entre setembro de 2019 e xuño de 2021 foi colaborador especialista en artes escénicas da CRTVG, no programa 'ZIGZAG' da TVG.
Premio Álvaro Cunqueiro da Xunta de Galicia en 2001. Premio María Casares á Mellor Adaptación teatral en 2016. Premio de Honra do Festival de Teatro Galego, FETEGA, do Carballiño (Ourense) en 2020. Mención Honrosa no Premio Internacional de Xornalismo Carlos Porto 2019 do Festival de Almada (Portugal, 2020).

Deixa unha resposta

Avatar

O teu enderezo electrónico non se publicará Os campos obrigatorios están marcados con *

GIPHY App Key not set. Please check settings

    Presentación do programa REGA 22. Foto Comunicación da Consellería de Cultura, Educación e Universidade

    A Xunta abre as Residencias Artísticas do Gaiás, REGA 22

    'Exercício para Performers Medíocres' de Tita Maravilha. Rua das Gaivotas 6. Lisboa. Foto: A Padilha.

    eu sou medíocre, tu és medíocre, …