A presenza e o traballo artístico de Laura Aris forma parte de momentos chave da miña cultura escénica. As pezas con Lanònima Imperial de Juan Carlos García ou con Última Vez de Wim Vandekeybus foron puntos de inflexión e clímax que mudaron a miña maneira de concibir, de pensar, de sentir as artes escénicas e que, por suposto, tamén afectaron a miña ollada sobre o mundo. O re-encontro con Laura Aris no X Festival Escenas do Cambio 2024, co seu solo Let Sleeping Dogs Lie, foi unha revelación e un reencontro moi emocionante. Volve agora, nesta XII edición de Escenas do Cambio, cun enfoque novo, xunto a Jakob Jautz, no que a consciencia e a escoita se expanden do humano ao máis-que-humano e á paisaxe, contando con ela para crear o que van compartir con nós, este xoves 7 de maio, ás 19h30 no Edificio CINC da Cidade da Cultura.
Antes da súa chegada ao festival, envieilles unhas preguntas que responderon con xenerosidade e profundidade.
A entrevista é longa para os tempos acelerados e constrinxidos nos que vivimos. Pero merece a pena debruzarse nela, porque dá moito que pensar.
Como estades?
L. e J. Estamos moi ilusionados por chegar a Santiago e compartir, unha vez máis, Horizontes Errantes co público.
J. Eu tamén estou preocupado pola situación global actual, mentres que a miña situación persoal é moi privilexiada.
Como xurdiu a química entre vós ao principio e como naceu o proxecto Horizontes errantes?
L. O proxecto Horizontes errantes xurdiu a partir dunha invitación de Kirenia Martínez Acosta, a directora artística de Escenas do Cambio, en 2023. Convidoume a imaxinar un proxecto vinculado ao festival, máis alá de obras xa existentes.
Moi pronto pensei en contactar con Jakob Jautz, con quen coincidira pouco antes nun obradoiro con Meg Stuart. Chamoume a atención a súa presenza: intensa, discreta, honesta, sen pretensións. Despois do obradoiro, busquei o seu traballo e descubrín unha práctica moi vinculada á natureza. Impactáronme especialmente as imaxes de Traces, un solo cocreado por el e polo bosque. Desde a pandemia, eu mesma empezara a adestrar nun bosque próximo á miña casa en Bruxelas, o que me abriu novas preguntas e intereses. Tamén foi a primeira vez que escoitei falar de activismo sensible polos dereitos da natureza.
Todo iso resoou profundamente. Escribinlle propoñéndolle cocrear esta aventura e el aceptou. Unhas semanas máis tarde, compartín a idea inicial con Kirenia: camiñar e crear coa Cidade da Cultura como destino, en lugar da catedral, e traducir esa peculiar peregrinaxe nun encontro final co público. Naquel momento non fomos capaces de conseguir o financiamento necesario, pero insistimos. O proxecto medrou: primeiro camiñamos pola Selva Negra e máis tarde fixémolo en España. Agora, case tres anos despois daquela primeira conversa, regresamos para compartir a viaxe.
Horizontes Errantes reúne varias inquedanzas que me acompañaron nos últimos anos: manter a curiosidade, soster a investigación artística e colaborar con artistas doutras xeracións. Creo firmemente na colaboración interxeracional como unha forma de desprazar hábitos e ampliar os marcos conceptuais, as formas de pensar e de facer-mundo. Tamén sentía a necesidade de saír da “caixa negra” e cuestionar os ritmos de produción. Viña de experimentar un certo cansazo, mesmo malestar, coa lóxica de hiperprodutividade que atravesa as nosas vidas e a nosa profesión. De certo modo, este proxecto foi unha maneira de pasar á acción. E Jakob apareceu no momento xusto: un auténtico agasallo.
J. Eu quedei moi sorprendido cando souben de Laura por primeira vez despois de coincidir no obradoiro de Meg Stuart. Xa a coñecía como bailarina de antes, pero nunca pensara en traballar con ela. Recibir a súa chamada foi unha honra, pero tamén algo intimidante.
Gustoume a idea de camiñar e crear; resoaba moito con ideas coas que eu xa estaba xogando, como as performances baseadas na experiencia, unha práctica na que se enmarca e se constrúe a investigación de xeito que o contido no escenario se basea nalgo que foi experimentado co corpo (e a mente) do intérprete. Eu busco esas cousas claras e reais no escenario. Ademais, a idea era, por suposto, moi compatible co meu traballo artístico nas e coas paisaxes; e ao longo das nosas primeiras conversas sobre o proxecto, propúxenlle a Laura darlle máis importancia ás paisaxes e ás súas voces dentro deste traballo.
Que vos achegou Horizontes errantes ou, dito doutro xeito, como cambiou esta creación as vosas vidas, tanto a nivel persoal como artístico e profesional (o “antes” e o “despois”)?
L. Para min, un dos aspectos máis enriquecedores foi o proceso de lecturas previo ao camiño. Mergulleime en libros sobre a práctica de camiñar e o fenómeno da peregrinaxe. Tamén fun quen de conectar isto cos meus estudos de Humanidades na UOC. Poderíase dicir que é un enfoque etnocoreográfico. Sabíamos que camiñar e crear —aínda que soe romántico— sería duro fisicamente e o tempo era limitado, así que para preparar estratexias de traballo en ruta organizamos dúas residencias previas (unha en Bruxelas e outra en Lichtensteig, Suíza). Desde o principio pasamos moito tempo ao aire libre. Despois, a viaxe en si deixou incontables recordos e anécdotas, boas e non tan boas.
A nivel persoal, grazas a este proxecto reconectei coa miña familia en Galicia. Despois da actuación pasarei uns días con eles. Non os vexo desde que tiña sete anos; é algo profundamente emotivo. Por outra banda, fíxome máis consciente da nosa responsabilidade á hora de afrontar a crise ambiental, pero sobre todo permitiume coñecer a moitas persoas que iniciaron proxectos específicos e alternativos que están a ter resultados positivos. Iso é inspirador. Eu intento cambiar de hábitos; oxalá puidera dicir que tomei medidas drásticas, pero non sería verdade. Por exemplo, reducín o meu consumo de carne ao mínimo e intento mercar produtos locais e ecolóxicos. Desprázome principalmente en bicicleta, aínda que sigo collendo avións. É unha negociación constante.
A nivel profesional, aínda estou dixerindo a experiencia, pero algunhas das “traducións” que fixemos da viaxe xa forman parte das miñas ferramentas pedagóxicas. Así que os ecos continúan expandíndose.
J. O proxecto caeu, tanto a nivel artístico como persoal, relativamente cerca dos meus intereses habituais. Por iso, os cambios que se produciron son máis ben difíciles de percibir ou de sinalar para min. Sen dúbida, axudoume a afondar na miña investigación e na comprensión do que poden significar as paisaxes culturais, e do que pode significar a cocreación co mundo máis-que-humano agora mesmo e como se pode formular isto no futuro.
Para min foi unha experiencia fantástica poder centrarme máis na agricultura, escoitar e ver as súas perspectivas. Non sei se é coincidencia ou se ten que ver con Horizontes Errantes, pero desde que fixemos o proxecto fixen cada vez máis amigos que traballan como bioagricultores, e eu mesmo empecei a traballar, no meu tempo libre, nunha bio-granxa.
Ao participar na cultura de hoxe, podemos elixir recordar o que “cultura” significaba orixinalmente (do latín cultura, que significa cultivo/agricultura) e usalo como inspiración para influír e crear a cultura do presente e do futuro. Isto podería significar promover:
- Unha cultura que cultive en lugar de extraer.
- Unha cultura que teña unha visión holística da agricultura, a ciencia, a arte e a política.
- Unha cultura que descentralice os humanos, que se cadra expanda a súa democracia máis alá do mundo humano, que vexa e recoñeza os dereitos e a importancia do mundo máis-que-humano, e que admita a inseparabilidade dos habitantes dos nosos ecosistemas planetarios e dos seus climas.
Ademais, creo que é esencial que empecemos a ver outra vez a agri-cultura moito máis como parte da cultura xeral.
Hai unha frase na sinopse de Horizontes errantes que destaca especialmente: “Eliximos manter a esperanza”. Isto resulta rechamante dado o clima de axitación no que nos atopamos (guerras, xenocidio, polarización ideolóxica, dependencia dixital e tecnolóxica, a crise climática, etc.). Como se consegue elixir a esperanza nun contexto así?
L. “Eliximos manter a esperanza” foi un dos mantras do proceso creativo. Cando empezamos o proxecto, había menos dun ano do xenocidio en Gaza, por exemplo, e desafortunadamente a situación xeopolítica global só empeorou. Que significa resistir? Resistir a que? De que maneira? O que me interesa é salientar a importancia da palabra “manter”, que implica acción, perseveranza e insistencia.
O proxecto en si xa era unha forma de resistencia íntima: dedicar tempo a algo que podería parecer inútil, pero cun gran potencial poético e simbólico. Camiñar tamén se converteu nunha práctica de pensamento. Nese sentido, Jakob faloume dos “Dragóns da inacción“, unha teoría desenvolvida polo psicólogo ambiental canadense Robert Gifford. Cada dragón identifica unha barreira psicolóxica inconsciente que impide que as persoas adopten comportamentos proambientais, a pesar de coñecer a urxencia do cambio climático. Tamén se pode facer extensivo a outros fenómenos como a inacción ante os xenocidios, o neofascismo, as guerras…
Nós non saímos a camiñar en busca de respostas, senón para reflexionar desde outro lugar. Organizamos a ruta contactando con granxas ecolóxicas que nos ofreceron hospedaxe, e o diálogo que establecemos con elas volveuse fundamental; chamabámolas “burbullas de esperanza”. Recordo especialmente cando tres deses agricultores viñeron ver a peza a Friburgo. Un deles, Christoph, díxonos que lle daba esperanza ver como, desde outra linguaxe, recoñecíamos o mesmo ca eles: non só a beleza, senón tamén a necesidade dunha relación máis equilibrada coa natureza. E para min foi recíproco. As súas palabras reafirmaron a miña intuición de iniciar esta viaxe, a pesar da miña mentalidade urbanita. Reciprocidade: quizais esa sexa unha palabra clave para crer e crear un mundo mellor.
J. Teño moitas respostas, quizais paradoxais, a iso. En primeiro lugar, nin sequera estou seguro de se realmente estamos a falar de esperanza ou doutra cousa á que chamamos esperanza na nosa sinopse. Para min, a afirmación trata máis ben de manterse activo e comprometido. Pero de onde vén a motivación? Non o sei. Vén dun lugar de esperanza? É culpa? É teimosía? Ou unha mestura de todo? Non estou seguro.
Na nosa camiñada a Santiago o ano pasado, tiven unha conversa cunha persoa. Recomendoume non desgastar a miña enerxía no negativo deste mundo, senón no positivo. Por exemplo, non estar en contra da guerra, senón estar a favor da paz. Poderíase dicir que é o mesmo, e quizais o sexa, pero gústame a diferenza sutil pero poderosa. Unha vez que saímos desa mentalidade de que constantemente temos que estar gañando contra algo, creo que imos na dirección correcta. Con demasiada frecuencia estamos infiltrados polas narrativas da guerra.
E por último, ao longo do proceso de Horizontes Errantes, empecei a pensar máis na mercantilización da esperanza. O pesimismo é difícil de vender, non si? Desde hai un tempo está a medrar un movemento, procedente principalmente de antigos activistas climáticos, chamado “movemento do colapso”. As persoas activas dentro deste movemento non cren que nós —pero sobre todo os políticos e os ricos— vaiamos cambiar o suficiente como para evitar o colapso ecolóxico. O movemento céntrase agora en minimizar os danos que van ocorrer e empeza a aplicar medidas de acordo con iso. Paradoxalmente, moitos deses antigos activistas climáticos atopan moita máis esperanza dentro do “movemento do colapso” da que eran capaces de atopar dentro do activismo climático (este movemento non se debe confundir co “movemento prepper” ou de preparación para o fin do mundo).
Como imaxinades que Horizontes errantes interactuará co espazo do edificio CINC na Cidade da Cultura e co público? Que tipo de acollida agardades?
L. Xa tivemos unha primeira experiencia no edificio CINC durante unha residencia o ano pasado. Agora, porén, a proposta utiliza o espazo dun xeito diferente, e tamén agardamos un público máis amplo. É un proxecto que se achega moito ao espectador e que está profundamente conectado coa terra e coas paisaxes próximas. Non se trata de turismo de peregrinaxe. Prefiro non revelar demasiado, pero podo dicir que a acollida anterior foi moi positiva, e iso dános confianza para este novo encontro.
J. Para min, a interacción máis fermosa co edificio e coa paisaxe do arredor foi o ano pasado, cando impartimos o noso obradoiro baseado en Horizontes Errantes. As persoas participantes bailaban e xogaban coa arquitectura, coas árbores e coa herba que rodea o CINC.
Laura, en Escenas do Cambio 2024, a min —e estou seguro de que non fun o único— conmoveume profundamente Let Sleeping Dogs Lie, onde transcendías as cicatrices da vida con humor e cunha extraordinaria creatividade escénica. Esa obra tamén exploraba a memoria que leva o corpo: as súas dores e as súas paixóns. É curioso que na forma de arte por excelencia do “presente” (as artes vivas), o pasado teña tanto peso, non cres? Cal é o punto de inflexión entre esa memoria do “corpo como arquivo” e a memoria recente da viaxe, as paisaxes e os encontros en Horizontes errantes?
L. Si, por suposto; especialmente na danza o corpo é o instrumento de traballo, polo que todo pasa e se procesa a través del. No meu solo Let Sleeping Dogs Lie, exploraba un pasado moito máis autobiográfico, igual que en procesos creativos anteriores nos que me movía do particular ao universal. Con todo, nos últimos anos interesoume máis desprazar ese foco, afastarme do centro.
A práctica de camiñar xera unha suspensión do tempo moi particular: un estado liminar de “xa non–aínda non” que emerxe na transición. Ábrense as portas da percepción e os compartimentos entre pasado, presente e futuro comezan a esvaecerse. Descubrín que para deixarse impregnar verdadeiramente pola paisaxe, unha debe estar disposta a experimentar un certo grao de descomposición, como dicimos na peza: “un suave desfacérense”.
Na sinopse de Horizontes errantes lin algo que espertou a miña curiosidade: “Unha peza performativa que non trata sobre nós, senón que se move a través de nós. Un intento de prolongar a memoria da viaxe e dar espazo ás voces que atopamos”. Significa isto que vos convertedes nunha sorte de médium ou canle a través da cal a viaxe, e os seres humanos e máis-que-humanos que atopades polo camiño, atopan a súa expresión?
L. Creo que esta pregunta conecta directamente cunha idea que Jakob expresou durante o proceso: a de ser “recipientes das nosas experiencias” (vessels of our experiences). Durante a viaxe compartimos lecturas que resoaban co proxecto, e un dos primeiros referentes de Jakob veu de The Carrier Bag Theory of Fiction (1986) de Ursula K. Le Guin. Nel, Le Guin, baseándose en Elizabeth Fisher, propón que o primeiro dispositivo cultural foi un recipiente, non unha arma; algo que serve para recoller, soster, levar e, en última instancia, transformar. É unha imaxe poderosa que desafía as narrativas centradas no conflito ou no heroísmo.
Eu sinto que a creación en si mesma é, dalgún xeito, un acto de recolleita. Isto fíxose moi concreto durante a viaxe: elixes coidadosamente o que levas na mochila, pero tamén recolles cousas menos tanxibles: impresións, xestos, sons, conversacións, pensamentos. Cada un de nós fíxoo de xeito diferente, pero tamén observamos algúns fíos comúns. Nese sentido, non se trata tanto de ser “canles” pasivas, senón de asumir unha responsabilidade activa en como recibimos e transformamos estas experiencias. A peza non fala de nós, senón que está atravesada por todo o que atopamos.
Finalmente, Jakob materializou esta idea nunha instalación construída a partir dalgúns dos elementos que recollemos durante a viaxe, xunto con outros atopados nos arredores da Cidade da Cultura. Dalgunha maneira, a performance convértese nun recipiente expandido onde as memorias da viaxe poden durar un pouco máis.
J. Gústame moito a resposta de Laura. Alén do feito de que non me gustaría chamarme médium —xa que iso pertence a unha cultura coa que non estou moi familiarizado e á que non pertenzo—, eu non diría que nos convertemos en canles a través das cales os outros se expresan.
“Non podo convocar a conexión desde o éter e esperar que caia no meu colo. Pero podo facer todo o que estea na miña man para crear un ambiente acolledor para ela cando decida aparecer”.
— Kae Tempest, On Connection (2022: 99)
Véxoo un pouco máis como o entende Kae, e como Laura xa explicou: saímos á nosa viaxe co obxectivo de conectar e de ser recipientes abertos e acolledores. Conectar co mundo máis-que-humano é un proceso moi delicado e non se pode forzar.
Que papel xoga a “paisaxe” —no sentido máis coloquial da palabra— na vosa creación artística e que tipo de narrativa activa?
L. Para min, durante este proceso creativo a paisaxe pasou de ser un contexto a converterse nun axente activo. Non é un fondo nin un escenario, senón algo que afecta, propón e mesmo desestabiliza. Isto require unha calidade específica de escoita, o que activa unha narrativa menos antropocéntrica. Aínda estou ao comezo de entender o que iso significa realmente na práctica. Algúns artistas dedicaron toda a súa vida a procesos creativos ao aire libre desde perspectivas ecolóxicas; para min, esta foi só unha primeira experiencia.
J. As paisaxes, igual ca nós, teñen diferentes características, ritmos, formas e matices. As narrativas que portan son tan diversas como as propias paisaxes. Ningunha ten a mesma historia e, o máis importante, non podemos lelas e entendelas coas ferramentas e linguaxes coas que asumimos que nos entendemos uns aos outros. Mesmo se tivese unha comprensión clara de que narrativas se activaron, evitaría poñelas en palabras. Non creo que esteamos en posición de falar polas paisaxes ou sobre elas. Se acaso, podemos “falar” con elas ou xuntas.
Para min, o primeiro paso do que fala Laura é esencial. Moitas veces, os primeiros pasos son dos máis importantes que hai que dar. Ver as paisaxes xa non como algo no que vivir, senón con que vivir; tomalas en serio e concederlles os seus dereitos e necesidades.
Jakob, poderías explicar a “Coreografía baseada na paisaxe” (Landscape based Choreography), coa que traballas nos teus obradoiros de formación?
J. A “Coreografía baseada na paisaxe” é un método/enfoque de traballo e unha forma de investigación que se vén desenvolvendo desde 2021. Está vinculada á performance de circo/danza contemporánea Traces: a performative walk in and with the forest. Esta peza creouse a partir do meu impulso de facer unha performance cunha paisaxe, en lugar de facer unha obra sobre a “natureza” e a nosa relación con ela. En lugar de participar activamente na separación e crear unha peza nun teatro pechado entre paredes, trátase de formar parte e facer unha obra ao aire libre co bosque. A performance é un paseo guiado co público a través de estacións performativas, instalativas e interactivas que os poñen en contacto cun bosque e lles fan sentir o seu papel en todo isto.
Para a investigación da peza Traces, empecei a prestar máis atención a como me movo a través das paisaxes e con elas. Paso a paso, foi xurdindo unha colección en constante crecemento de observacións, exercicios de movemento e tarefas que axudaron á miña práctica de cocreación coas paisaxes. Esta colección de exercicios/tarefas, seguindo diferentes conceptos, ideas e enfoques de movemento, é o que empecei a chamar “Coreografía baseada na paisaxe”.
Cada exercicio está estruturado por unha partitura (score), un conxunto de instrucións e pautas que utilizo como puntos de partida e ferramenta de comunicación coas paisaxes, para ter direccións claras e un fío común ao explorar, improvisar e crear coreografías ou performances. Os exercicios teñen todo tipo de formas e resultados; algúns baséanse en ideas ou conceptos (por exemplo, a danza do canto dos paxaros), mentres que outros parten enteiramente do corpo e da paisaxe coa que estou.
O elemento vinculante entre todas as partituras é que seguen a intención de poñerse en contacto e crear, a través do corpo, un recoñecemento tanto consciente como subconsciente da paisaxe, dos seus habitantes humanos e non humanos e do clima local. Algúns seguen un enfoque moi directo e tanxible, mentres que outros transcenden ao reino da metafísica, as emocións, a abstracción, etc. Algúns levan cara a material artístico que se pode utilizar no contexto dunha performance, mentres que a maioría seguen baseados exclusivamente na investigación.
No núcleo da Coreografía Baseada na Paisaxe están:
- A práctica corporal.
- A práctica de cambiar de perspectiva.
- A práctica da consciencia.
- A práctica dunha visión do mundo de interconexión (interbeing).
- A cocreación co mundo máis-que-humano:
- Significa escoitar/comunicarse co mundo máis-que-humano.
- Como xestionar a responsabilidade de cocrear, traducir e representar o mundo máis-que-humano ante un público.
- A descentralización.
- A democratización.
- A redefinición do que podería significar “paisaxe cultural”.
O movemento pode ser unha forma moi sinxela e directa de crear consciencia sobre os nosos hábitos, sobre como interactuamos habitualmente co mundo, e pode ser unha ferramenta para modificalos. Cambiar os nosos patróns de movemento cambiará automaticamente a nosa perspectiva, a altura do noso nariz, os ángulos das nosas orellas e as formas en que tocamos. Facelo cambia a forma en que nos relacionamos co mundo. Consecuentemente, co tempo isto influirá na forma en que interactuamos co mundo e axudaranos a comprender e experimentar a diferenza entre un observador externo e un participante, un propietario e un compañeiro de habitáculo, un extractor e un cultivador.
No principio, entrei por primeira vez nos bosques, nas ribeiras dos ríos, nas zonas industriais, nas montañas e nos seus vales coa simple motivación de ver como influían nas miñas eleccións de movemento e coa pregunta de fondo de se podía crear algo xunto con eles. Dependendo da paisaxe, era difícil entrar en movemento ao comezo. Calquera cousa que fose máis alá da locomoción e de estilos de movemento máis primarios facíame sentir moi axiña como un estraño, un intruso, ou perdía o movemento e volvía a quedar quieto, caendo de novo no papel de observador pasivo en lugar de participante.
Aprender e desaprender
Como un primeiro paso de moitos, ao traballar con paisaxes, aínda teño que desaprender o que aprendera e estou constantemente reavaliando o que aprendo hoxe. Isto afecta os meus coñecementos sobre a creación teatral, pero tamén a miña visión do mundo en xeral. O noso corpo e a nosa mente están conectados de maneira inseparable, queirámolo ou non; por tanto, o noso uso da linguaxe e a forma en que pensamos están directamente conectados con como nos movemos por este mundo (como o habitamos). Isto significa: se queremos cambiar a forma en que nos movemos, debemos ser conscientes e, no mellor dos casos, cambiar a forma en que pensamos ou falamos. E se queremos cambiar de xeito holístico a forma en que pensamos, necesitamos ser conscientes e cambiar a forma en que nos movemos e habitamos este mundo.
En lugar de continuar coa narrativa da separación, que nos retrata (á maioría das culturas occidentais) como separados do chamado “mundo natural”, temos a opción de facer a transición cara a unha narrativa e comprensión de “interconexión” (interbeing) que nos retrata como unha parte de todo en vez de algo aparte. En lugar de usar palabras como “medio ambiente”, que vén do francés environ (que significa arredor ou círculo), o que implica que estamos no centro con todo ao noso arredor para o noso beneficio, temos a posibilidade de escoller unha linguaxe que nos leve a unha comprensión descentralizada dunha coexistencia de igualdade.
Cando nos movamos neste mundo e con el, recordade sentir as conexións. Podemos cultivar xardíns aínda que sexa nas nosas ventás. Atopar as follas que caen antes de que toquen o chan. Botarlle unha man a un agricultor local e compartir as súas preocupacións como se fosen nosas. Podemos preocuparnos polas plantas, coñecelas, e non só os seus nomes. Visitar masas de auga locais como visitarías un amigo. Saudar os paxaros cos que nos atopamos e facelo de corazón. Deixarnos sorprender polo cheiro floral do musgo. Seguir o lixo que xeramos ata o seu lugar de descanso final, se é que existe tal cousa. Apoiarte contra unha árbore e sentir como a move o vento. Tocar algo e deixar que te toque.
Laura, despois de todos os anos que dedicaches ás artes escénicas, traballando con compañías e proxectos de renome internacional, e con toda esa experiencia acumulada, cales son os retos aos que te enfrontas hoxe?
L. Para min, un dos retos máis importantes hoxe é manter un equilibrio entre o ensino e a participación activa en procesos creativos. E cando digo participación, refírome desde calquera posición: como creadora, intérprete, asistente de movemento… O que importa é seguir estando presente na práctica artística. Para min, o ensino está conectado coa práctica. Non concibo transmitir sen estar directamente implicada, e coa idade soster ese equilibrio faise delicado e complexo.
Ademais, o contexto empeorou en comparación con cando empecei. Este ano cúmprense 30 anos desde o meu primeiro contrato con Lanònima Imperial, e as condicións non melloraron. Hai máis formación, máis artistas, pero non máis recursos. É unha situación xeral, incluso en Bélxica, que foi un dos berces da danza contemporánea en Europa nos anos 80 e 90. O panorama actual reflicte a realidade máis ampla do noso tempo: unha loita continua contra a precariedade en moitos sectores, incluído o cultural e as artes escénicas en particular. Tamén apunta a outro tipo de insostibilidade: a que levamos nos nosos corpos e na fraxilidade das condicións que sosteñen a nosa práctica.
Finalmente, cales son as vosas esperanzas para o futuro e que proxectos tedes no horizonte?
L. Ultimamente déixome guiar por mantras que enmarcan os meus procesos. Este ano: resistencia alegre. Por un lado, continúa esta crecente toma de consciencia e o desexo de seguir aprendendo de formas de activismo. Pero a palabra alegría tamén é importante para min a un nivel máis persoal. Teño tendencia a ver o vaso medio baleiro e a ser bastante esixente comigo mesma (e cos demais), polo que aferrarme ou prestar atención á alegría sinto que é un xiro necesario.
Creo que a crise á que nos enfrontamos é fundamentalmente ética, e espero que atopemos formas de abordar esta forma actual de capitalismo salvaxe e crear outras formas de habitar o planeta. Necesitamos repensar o que significa o progreso. Ademais, espero manter e nutrir relacións significativas, incluídas as artísticas. E, mentres o meu corpo mo permita, seguir bailando. No mentres, estou soñando cun novo proxecto ao que chamo Pluto Still Among Us.
E finalmente, gustaríame mencionar que xusto despois de rematar Horizontes Errantes, descubrín a serie documental Hope! We’re Still in Time (2025). Se non a vistes aínda, recoméndovola moito.
J. Dicíndoo dun xeito sinxelo, espero para o futuro que nós (principalmente os occidentais) cambiemos de xeito holístico a nosa visión do mundo e a forma na que nos tratamos uns aos outros e ao mundo máis-que-humano. A nivel persoal, espero ser máis constante e continuo na miña práctica activista, artística e persoal. Grazas por estas preguntas.
Grazas a vós pola vosa xenerosidade. Penso que a conversa post-espectáculo, este xoves 7 de maio, en conxunción co encontro do Comando Dramatúrxico, vai ser unha sesión transcendental na que imos aprender e desfrutar moito con vós!
Fican convidadas todas as persoas que acaben de ler esta entrevista.
Premio Álvaro Cunqueiro da Xunta de Galicia en 2001. Premio María Casares á Mellor Adaptación teatral en 2016. Premio de Honra do Festival de Teatro Galego, FETEGA, do Carballiño (Ourense) en 2020. Premio Internacional de Xornalismo Carlos Porto 2024, de prensa especializada, do Festival de Almada, organizado pola Câmara Municipal de Almada, do que tamén recibira unha Mención Honrosa en 2020.
- Laura Aris e Jakob Jautz abren HORIZONTES ERRANTES en Escenas do Cambio - 05/05/2026
- Romeo Castellucci, Isabelle Huppert e a química em Bérénice - 27/04/2026
- O Fim - 08/04/2026
